Prema članu 1. Zakona o državnim i drugim praznicima u Republici, državni praznik Republike Srbije jeste Sretenje – Dan državnosti Srbije, spomen na dan kada je na zboru u Orašcu 1804. godine dignut Prvi srpski ustanak i dan kada je u Kragujevcu 1835. godine izdan i zakletvom potvrđen prvi Ustav Knjaževstva Srbije.

Sretenje – Dan državnosti Srbije, praznuje se 15. i 16. februara.

REČ O PRVOM SRPSKOM USTANKU

Prvi srpski ustanak je, u svojoj osnovi, bio pobuna protiv tiranije, ali je prerastao u revoluciju s nacionalnim, verskim i socijalnim zahtevima – oslobađanje naroda od turske okupacione vlasti i feudalnih obaveza, oslobađanje crkve od pritisaka islamizacije i formiranje nezavisne države okrenute povratku u krug evropskih naroda.

 

Ustanku je prethodio sukob vlasti i turskog dvora, Porte i janjičara koji je tinjao tokom celog 18. veka. U želji da pridobije buntovne stanovnike pogranične provincije, poznate kao Beogradski pašaluk, Porta je, na čelu sa sultanom Selimom Trećim, nizom akata (1793–1797) garantovala izvesne olakšice.

Već 1798. godine srpska narodna vojska i malobrojne trupe Porte suzbile su upad janjičara u Srbiju. Beogradski paša hadži Mustafa garantovao je poštovanje srpskih prava do 1801. godine, kada su ga janjičari svrgli i preuzeli vlast.

Srodna slika

Usledio je period nezapamćenih svirepih zločina janjičarskih vlasti prema lokalnom stanovništvu, a uporedo su počele pripreme za ustanak protiv janjičara u dva centra – u Valjevskoj nahiji s knezom Aleksom Nenadovićem i Šumadiji s Karađorđem, na čelu.

Janjičari su, saznavši za pripreme, u događajima poznatom kao seča knezova, brutalno pobili mnoge viđene Srbe, među njima i Aleksu Nenadovića, Iliju Birčanina i hadži Ruvima.

Karađorđe je uspeo da izmakne turskoj poteri i da okupi svoje pristalice, tako da je, na Sretenje, paljenjem turskih hanova kod Orašca simbolično započeo ustanak, a sledeće godine je sprečavanjem carskih trupa da uđu u Srbiju i zvanično prekinuta veza sa Portom i proglašena nezavisnost.

Proces oslobađanja i obnavljanja državnosti bio je složen i dugotrajan, a okončan je 1878. godine kada je na Berlinskom kongresu Kneževina Srbija priznata za nezavisnu samostalnu državu.

 

REČ O PRVOM SRPSKOM USTAVU

Donošenje Sretenjskog ustava bilo je plod višegodišnje borbe za ustavnost Srbije, čime su udareni temelji njene moderne državnosti.

Pre tačno 180 godina, 15. (2.) februara 1835. godine, na velikoj skupštini u Kragujevcu donet je – izdat i zakletvom potvrđen – prvi ustav moderne srpske države, i treći u srpskoj istoriji uopšte. Ne samo što je bio prvi moderni ustav Srbije, već u to doba i prvi na Balkanu, i među prvima u Evropi i svetu.

Ovim ustavom, čiji je „životni vek” bio 55 dana, Srbija je proglašena za nezavisnu kneževinu i tako su udareni temelji njene državnosti, na kojima i danas počiva. Autor Sretenjskog ustava, učeni Dimitrije Davidović, napravio ga je po uzoru na belgijski, a posebno francuski najviši pravni akt. Sadržao je mnoge slobodarske ideje koje ipak nisu bile po volji knezu Milošu Obrenoviću. Kako su protiv Sretenjskog ustava bile i Turska i Austrija, a nije uživao ni podršku Rusije, Miloš ga je bez oklevanja ukinuo već 30. (17.) marta iste godine.

Velika narodna skupština održana je na crkveni praznik Sretenja gospodnjeg, kojim se proslavlja uvođenje Isusa Hrista u Jerusalimski hram, 40 dana po njegovom rođenju. Sretenje je i spomen na dan kada je na zboru u Orašcu 1804. podignut Prvi srpski ustanak. Oba ova značajna datuma, po Zakonu iz 2001, proslavljaju se kao Sretenje – Dan državnosti Srbije.

ustav srbije iz 1835

Još od turskog Drugog Hatišerifa iz 1830, kojim je sultan Mehmed Drugi, pod pritiskom Rusije, potvrdio Miloša Obrenovića za srpskog kneza sa naslednim pravima, pojavila se neophodnost stvaranja „brane” (ustava) vladarevom apsolutizmu. Od 1817, kada su ga narodni prvaci prvi put izabrali za srpskog kneza, pa do 1835. i Sretenjske skupštine, protiv Miloša je dizano šest buna. Poslednja, Knez Miletina buna koja je izbila u januaru 1835, bila je neposredan povod za održavanje velike skupštine mesec dana kasnije i donošenje Sretenjskog ustava.

Već u prvom članu proglašava se da je Srbija „nezavisna kneževina po priznanju Sultana Mahmuda Drugog i imperatora Nikolaja Prvog”. Članom 5 izvršena je podela vlasti na zakonodavnu, izvršnu i sudsku, što se i danas smatra standardom demokratije i ustavnosti. Vlast čine knez, državni sovjet i narodna skupština. U današnje vreme, ova podela odgovarala bi predsedniku, vladi i narodnoj skupštini. Ustavom je određeno da knez i državni sovjet dele izvršnu vlast. Proklamovana su prava i slobode građana, kao što su: neprikosnovenost ličnosti, nezavisnost sudstva i pravo na zakonito suđenje, sloboda kretanja i nastanjivanja, nepovredivost stana, pravo na izbor zanimanja, ravnopravnost građana, bez obzira na veru i nacionalnost.

 

Sretenjskim ustavom ukinuti su ropstvo i feudalni odnosi, međutim, ubrzo je i sam ustav poništen, objašnjava za „Politiku” istoričar dr Čedomir Antić, docent na Filozofskom fakultetu u Beogradu:

– Feudalni odnosi su ukinuti ustavom, ali je on poništen ubrzo. Zato se smatra da je feudalizam koji je u Srbiji formalno postojao i nakon što su Turci otišli, ukinut Miloševom odlukom, na Đurđevdan, 6. maja 1835. godine. Ne treba zaboraviti da su ljudi koji su spolja dolazili i nastanjivali se u Srbiji, predlagali da se ponovo uspostavi feudalizam. Recimo, Vuk Karadžić je molio da mu se da u feud njegovo rodno selo Tršić. Međutim, Miloš je konačno presudio da se ukine feudalizam. Zbog toga je došlo do velikog talasa naseljavanja i porasta broja stanovnika. Srbija je tada bila simbol slobode, jer je za seljaka sloboda značila da ima svoju zemlju.

Donošenje Sretenjskog ustava je plod višegodišnje borbe za ustavnost Srbije, ističe Antić.

– Nije ta borba počela sa dobijanjem Drugog Hatišerifa iz 1830, već još tokom dvadesetih godina 19. veka, sa borbom protiv samovlasne uprave Miloša. Takođe, Srbija je svoju ustavnost suštinski zadobila još 1808, kada je uspostavljeno ustavno uređenje ustaničke Srbije. Knez Miloš se odupirao uvođenju ustava, koji je u to vreme bio novina i u samoj Evropi. Na primer, Rusija, Austrija, Španija, nisu imale ustav. Velika Britanija, i pored viševekovne tradicije parlamentarizma, nema ga ni danas – podseća Antić.

U to vreme Srbiji je bila uzor Francuska, koja je uvela ustavnu monarhiju 1830. godine, kao i Belgija. Sretenjski ustav bio je stvoren po ugledu na njihove ustave.

– Vodeće države Balkana u to vreme su bile Austrija i Turska, kao i Rusija. Srbija je bila autonomna, dok je Grčka postala nezavisna 1830, ali nije imala ustav sve do 1844. godine. Crna Gora u to vreme nije ni bila prava država, već više teritorija, pod teokratskom upravom vladike. Tako je Srbija u tom trenutku bila jedina država na Balkanu koja je imala ustav – kaže dr Čedomir Antić.

Scroll to top